Mijn normen en waarden over de Tweede Wereldoorlog zijn voor een belangrijk deel gevormd door Adolf Eichmann. Niet alleen door zijn daden, maar ook door zijn leven en door alles wat er later over hem en zijn daden is gezegd en geschreven.

Als heel jong kind zag ik op de zwart-wittelevisie schimmige beelden van een man in een glazen hokje. In mijn herinnering zat hij daar zonder te verblikken of te verblozen, terwijl iemand vanaf een tafel tegen hem stond te schreeuwen. Er zaten nog meer mensen in belangrijke zwarte pakken. Niemand legde mij uit wat daar gebeurde. Eerlijk gezegd was ik op die leeftijd ook meer geïnteresseerd in Pipo de Clown en Klukkluk.

Toch is daar kennelijk een zaadje geplant. Mijn verbazing en mijn onbegrip over dat beeld zijn gebleven. Wat is hier aan de hand?

Met het verstrijken van de jaren ging de Tweede Wereldoorlog een steeds belangrijkere plaats in mijn leven innemen, aanvankelijk door de familiedrama’s die zich tijdens de oorlog hadden afgespeeld. Daarmee drong ook die oude herinnering zich steeds vaker op. Dat bibberende televisietje, ongeveer zo groot als een 13-inch iPad, waar de halve buurt naar zat te kijken. Die man achter glas. Een kind dat geen idee had waar het naar keek.

Dat is mijn herinnering, geen beschrijving waarmee ik het verloop van een proceszitting kan bewijzen. Maar zij verklaart wel waarom ik ben blijven kijken. Ik wil onderzoeken wat dat beeld voor mij is gaan betekenen en waarom het mijn denken tot op de dag van vandaag heeft beïnvloed.

Uiteindelijk gaat het voor mij over menselijk gedrag. Wat doet iemand wanneer zijn omstandigheden veranderen? Welke keuzes maakt hij wanneer zijn macht groeit, wanneer hij zich onder gelijkgestemden bevindt en wanneer hij ter verantwoording wordt geroepen? En wat gebeurt er dan met het verhaal dat hij over zichzelf vertelt?

Deze publicatie volgt die vragen langs documenten, verklaringen en herinneringen. De historische vertelling en de beschouwing vormen het eerste deel. Daarna volgen de methode, de verantwoording van de samenwerking met AI en het bronnenapparaat. De bronnen zijn te raadplegen zonder dat zij het lezen voortdurend onderbreken.

Adolf Eichmann werd op 11 mei 1960 in Argentinië gevangengenomen. Op 11 april 1961 zat hij in Jeruzalem achter glas tegenover drie rechters. Daartussen liggen elf maanden. Maar het verhaal dat daar werd onderzocht, besloeg tientallen jaren. En er bestond niet één verhaal. Er waren documenten die tijdens de oorlog waren geschreven. Er waren mensen die Eichmann in die jaren hadden ontmoet en later vertelden wat zij hadden gezien en gehoord. Er waren zijn eigen herinneringen. Er waren de gesprekken die hij jaren na de oorlog in Argentinië met Willem Sassen voerde. Er waren honderden uren verhoor door de Israëlische politieman Avner Less. En uiteindelijk was er Eichmann zelf, onder ede, tegenover de rechtbank in Jeruzalem. Steeds ging het over dezelfde man. Maar niet iedereen zag dezelfde Eichmann. Ook Eichmann zelf niet.

Dat maakt zijn geschiedenis interessant op een manier die verder gaat dan de vraag of hij schuldig was. Daarover heeft de rechtbank geoordeeld. Dit verhaal probeert iets anders te doen. Het volgt zijn spoor. Wat deed hij? Wat zei hij daar later zelf over? Wat zagen anderen? Wat stond ondertussen op papier? En wat gebeurde er met zijn verhaal wanneer zijn omstandigheden veranderden? Niet om uiteindelijk de ware Eichmann te onthullen. Maar om eromheen te lopen.

Eichmann begon niet als de man die de geschiedenis later van hem zou maken. Hij werd in 1932 lid van de Oostenrijkse nationaalsocialistische partij en de SS. Via de Sicherheitsdienst kwam hij terecht bij het werk dat zich met Joodse organisaties en later met emigratie bezighield. Na de Anschluss van Oostenrijk in 1938 kreeg hij in Wenen een belangrijke positie bij de Zentralstelle für jüdische Auswanderung. Daar zien we iets wat later in zijn verhaal steeds terugkomt. Eichmann werkte binnen een hiërarchie. Er waren meerderen, voorschriften, politieke besluiten en bevelen. Maar binnen die wereld moest ook iets gebeuren. Mensen moesten worden geregistreerd. Bezittingen moesten worden geregeld. Papieren moesten worden afgegeven. Andere instanties moesten meewerken. De Zentralstelle organiseerde dat proces bijna als een productielijn.

Dat beeld kwam niet alleen van Eichmann. Franz Meyer, die voor de oorlog betrokken was bij de Joodse gemeenschap, beschreef tijdens het proces hoe de Weense emigratiecentrale werkte: verschillende administratieve stappen waren samengebracht zodat Joden die Duitsland en Oostenrijk moesten verlaten door één georganiseerd systeem werden geleid. Dat is één blik op Eichmann. Later zou Eichmann zelf vaak benadrukken dat hij een radertje in een veel groter apparaat was. Hij was inderdaad ondergeschikt aan anderen. De vraag is wat iemand binnen die ondergeschiktheid doet. ^[1]

Nisko — Wij zeiden tegen onszelf

In 1939 veranderde de situatie. Het ging niet langer alleen om gedwongen emigratie uit Duitsland en Oostenrijk. Duitsland had Polen aangevallen. Miljoenen mensen kwamen onder Duitse macht. Eichmann sprak daar ruim twintig jaar later uitvoerig over met Avner Less. Bij het plan om Joden naar het gebied rond Nisko te deporteren gebruikte hij opmerkelijk genoeg niet alleen de taal van bevelen van bovenaf. Hij vertelde hoe hij en Franz Stahlecker over een mogelijke oplossing nadachten: “Wir sagten uns…” — Wij zeiden tegen onszelf…

In een andere eigen verklaring beschreef hij het idee om een groot genoeg gebied te krijgen waar een soort autonome Joodse vestiging kon ontstaan. Eichmann en Stahlecker gingen zelf kijken. Dat betekent niet dat zij zelfstandig het Duitse Jodenbeleid bepaalden. Dat deden zij niet. Ze opereerden binnen een regime dat de Joden steeds verder uit de samenleving verwijderde en inmiddels over deportatie nadacht. Maar binnen die werkelijkheid beschreef Eichmann zichzelf later niet als iemand die uitsluitend zat te wachten tot iemand hem vertelde wat hij moest doen. Hij dacht mee. Hij onderzocht. Hij organiseerde. En hij handelde. Dat onderscheid wordt belangrijk. ^[2]

Madagascar

Een vergelijkbaar beeld ontstaat bij het Madagascarplan. Het idee om Europese Joden naar Madagascar te deporteren was niet van Eichmann afkomstig. Het bestond al langer en werd door verschillende Duitse instanties besproken. Maar Eichmann vertelde Less wat hij deed toen het plan binnen zijn werkterrein kwam. Hij verzamelde informatie. Hij zocht geografische en klimatologische gegevens. Hij raadpleegde deskundigen. Hij dacht na over de bestuurlijke inrichting van een Joods gebied op het eiland. En terwijl hij dat aan Less vertelde, maakte hij zelf een vergelijking met zijn vroegere positie. In Berlijn, zei hij, was het anders geworden: “Now I was in charge.” Die Engelse vertaling betekent: nu had ik de leiding.

Dat zijn achteraf gesproken woorden. Ze zijn geen ambtelijk document uit 1940. Maar er bestaan daarnaast documenten uit de tijd zelf. Zijn afdeling werkte daadwerkelijk een gedetailleerd plan uit. Andere ministeries en instanties discussieerden erover. Daar staan dus twee dingen naast elkaar: de Eichmann die zich later herinnert dat hij verantwoordelijkheid en ruimte kreeg, en de administratie uit die tijd waarin zijn afdeling daadwerkelijk plannen uitwerkte. Nog steeds werkte hij binnen een hiërarchie. Maar hiërarchie en initiatief blijken geen tegenstellingen te hoeven zijn. ^[3]

Wanneer beleid vernietiging wordt

De vervolging wordt radicaler. Gedwongen emigratie en deportatie gaan over in een beleid van systematische vernietiging. Dat is geen vanzelfsprekende ontwikkeling waarvan iedere eerdere stap al vaststond. Juist op dat punt wordt zijn latere verhaal moeilijker. Tegen Less vertelde Eichmann dat Reinhard Heydrich hem bij zich had geroepen en hem had gezegd dat Hitler de fysieke vernietiging van de Joden had bevolen. Daarna zou Heydrich hem naar het gebied van Odilo Globocnik hebben gestuurd om te kijken wat daar gebeurde. Eichmann beschreef wat hij zag en hoorde: installaties, mensen die zouden worden gedood, uitlaatgassen die daarvoor konden worden gebruikt. Hij vertelde ook over andere massamoorden waarvan hij getuige was geweest. Tijdens het proces werden delen van die politieverhoren niet alleen voorgelezen. De oorspronkelijke geluidsbanden werden in de rechtszaal afgespeeld. De rechtbank hoorde zijn eigen opgenomen stem.

Over één ding bestaat daardoor weinig ruimte voor misverstand: Eichmann wist dat mensen werden vermoord. De moeilijkere vragen zijn wanneer hij precies wat wist, welke rol hij vervolgens speelde en hoeveel ruimte hij binnen zijn functie had. En juist daar beginnen zijn verschillende verhalen interessant te worden. ^[4]

Papier — T/874

Een bureaucratie laat papier achter. Dat is lastig voor iemand die twintig jaar later moet uitleggen wat zijn rol was. Een document uit september 1941 gaat over Joden die in Servië gevangen werden gehouden. De diplomaat Felix Benzler wilde weten waar zij naartoe moesten. Franz Rademacher van Buitenlandse Zaken nam contact op met het Reichssicherheitshauptamt. Op zijn notitie kwam een korte zin terecht: “Eichmann schlägt Erschießen vor.” — Eichmann stelt doodschieten voor. In Jeruzalem werd het document processtuk T/874.

Toen Less Eichmann ermee confronteerde, was zijn eerste antwoord niet eenvoudig dat het document vals was. Hij zei dat hij zelf geen bevel tot doodschieten had gegeven. Het bevel zou van zijn meerderen zijn gekomen en hij had de zaak langs de ambtelijke weg behandeld. Later in de verhoren begon hij te twijfelen aan de betrouwbaarheid van de notitie. Tijdens het proces ging hij verder. Daar ontkende hij dat hij die woorden had uitgesproken en beschuldigde hij Rademacher ervan het document te hebben vervalst. Het document veranderde niet. De uitleg eromheen wel. Daarmee is nog niet bewezen waarom Eichmanns uitleg veranderde. Dat hoeven we ook niet in te vullen. We kunnen de drie momenten gewoon naast elkaar leggen: de notitie uit 1941, het eerste antwoord aan Less en het latere antwoord in de rechtszaal. De rechtbank liet het niet bij het constateren van een verschil. Zij verwierp zijn beschuldiging van vervalsing en achtte bewezen dat Eichmann zich had uitgedrukt zoals de notitie vermeldt. Dat oordeel hoort naast de drie versies te staan. ^[6]

Wannsee

Op 20 januari 1942 kwamen hoge vertegenwoordigers van verschillende Duitse ministeries en organisaties bijeen in een villa aan de Wannsee bij Berlijn. Heydrich leidde de vergadering. Eichmann was er ook. Niet als degene die het beleid bepaalde. Hij was lager in rang dan vrijwel alle belangrijke aanwezigen. Maar hij was evenmin toevallig aanwezig. Eichmann had in opdracht van Heydrich materiaal voor de vergadering voorbereid. Tijdens de bijeenkomst maakte hij aantekeningen. Daarna werkte hij het protocol uit. Later verklaarde hij dat tijdens de vergadering openlijk over verschillende manieren van doden was gesproken.

Daar ontstaat een onderscheid dat we moeten bewaren. Eichmann nam niet het politieke besluit tot de vernietiging van de Europese Joden. Maar nadat dat beleid bestond, werkte hij in het apparaat dat het moest uitvoeren. De vraag wordt dan niet meer alleen: Wie gaf het bevel? Er komt een tweede vraag naast te staan: Wat deed iemand nadat het bevel bestond? ^[5]

Beslissen

Een van de woorden die later belangrijk werd, was bevoegdheid. Hoeveel kon Eichmann zelf beslissen? Zijn antwoorden daarop zijn niet altijd eenvoudig. Tegen Less legde hij uit dat er situaties waren waarin hogere bevelen, voorschriften en richtlijnen bestonden en hij binnen dat kader zelf beslissingen kon nemen. Hij zei zelfs dat hij dan “upon my own authority” kon beslissen. Als hij buiten de bestaande regels handelde, kon hij dat eveneens doen, maar dan droeg hij zelf de gevolgen wanneer het verkeerd ging.

Op een ander moment beschreef hij heel concreet hoe zijn afdeling werkte. Vertegenwoordigers uit bezette landen stuurden ervaringen en voorstellen naar Berlijn. Zijn afdeling verwerkte die informatie. Zaken gingen naar boven voor goedkeuring of afwijzing. Daarna konden ze als nieuwe richtlijnen weer naar beneden komen. Dat is geen beschrijving van een man die bovenaan stond. Maar evenmin van een postbode die uitsluitend enveloppen van de ene kamer naar de andere bracht. Het is een beschrijving van een organisatie waarin informatie omhoog en bevelen omlaag konden bewegen en waarin onderweg mensen werkten die voorstellen opstelden, keuzes maakten en problemen oplosten. Eichmann was één van die mensen. ^[7]

Ik was daarvoor verantwoordelijk

Soms wordt het nog concreter. In zijn verhoor met Less kwam de bezetting van deportatietreinen ter sprake. Treinen die voor ongeveer zevenhonderd mensen bedoeld waren, konden met duizend mensen worden gevuld. Over die operationele kwestie erkende hij in de Engelse vertaling dat hij hiervoor de bevoegde en verantwoordelijke persoon was. ^[7]

Dat is een andere zin dan Befehl ist Befehl. Beide kunnen overigens tegelijkertijd waar zijn. Iemand kan een bevel uitvoeren en binnen de uitvoering verantwoordelijkheid dragen. Dat is misschien juist waarom de geschiedenis van een bureaucratie zo moeilijk in eenvoudige woorden als bevelhebber of ondergeschikte is te vangen.

Kinderen

Op 10 juli 1942 vroeg Theodor Dannecker vanuit Frankrijk aan Eichmann wat er met ongeveer vierduizend kinderen moest gebeuren. Die vraag werd later processtuk T/438. Een notitie over het telefoongesprek van 20 juli, T/439, legt vervolgens een beslissing bij Eichmann: “Er entschied…” — hij besliste. Kindertransporten zouden kunnen vertrekken zodra transporten naar het Generalgouvernement weer mogelijk waren. Op 13 augustus volgde T/443, een telegram van zijn plaatsvervanger Rolf Günther waarin werd meegedeeld dat de kinderen in transporten naar Auschwitz konden worden opgenomen. ^[8]

Het gaat dus om een keten: een vraag, een vastgelegde beslissing en een volgende instructie vanuit dezelfde afdeling. Eén administratieve formulering vertelt niet hoe het gehele beleid tot stand kwam. De samenhang maakt wel zichtbaar dat de afdeling meer deed dan alleen stukken ontvangen. En achter de woorden ‘kindertransporten’ zaten kinderen die van hun ouders waren gescheiden.

Hongarije

In 1944 kwam Eichmann in Hongarije terecht. Daar wordt zijn spoor opnieuw zichtbaar in documenten én in de herinneringen van anderen. Tussen half mei en 9 juli 1944 werden volgens een contemporaine rapportage 434.351 mensen in 147 treinen gedeporteerd. Veel van die treinen reden naar Auschwitz. Eichmann organiseerde niet in zijn eentje de deportatie van de Hongaarse Joden. Duitse en Hongaarse instanties, spoorwegen, politie, SS en bestuur werkten samen. Maar mensen die daar met hem te maken hadden, zagen niet allemaal een machteloze ondergeschikte.

Joel en Hansi Brand ontmoetten hem in verband met onderhandelingen waarin Joodse levens tegen goederen zouden worden geruild. Hansi Brand verklaarde later in Jeruzalem dat zij Eichmann zag als degene die beslissingen nam over deportaties naar Auschwitz. Dat was haar waarneming, geen neutraal ambtelijk bewijs van Eichmanns formele bevoegdheid. Juist daarom moet het als haar perspectief worden bewaard. Ook de verklaringen van Duitse functionarissen moeten op hun eigen plaats worden gelezen. Kurt Becher en Hermann Krumey hadden zelf deel uitgemaakt van het apparaat. Hun latere uitspraken over Eichmanns bevoegdheden of de beëindiging van de voetmarsen zijn geen onbevangen samenvatting van wat er gebeurde. Zij moeten worden getoetst aan hun concrete kennis en aan de overige stukken. ^[9]

Een trein die terugkwam

In juli 1944 speelde zich rond Kistarcsa een gebeurtenis af die later opnieuw in Jeruzalem opdook. Een trein met ongeveer vijftienhonderd Joden was vertrokken. De Hongaarse regent Miklós Horthy liet ingrijpen en de trein terugkeren. Later werd opnieuw een transport georganiseerd. Toen Eichmann daar tijdens het proces mee werd geconfronteerd, zei hij dat hij zich slechts herinnerde dat een trein vertrok en terugkwam.

Daartegenover stonden documenten en verklaringen van anderen waarin meer gebeurde dan dat. Misschien herinnerde Eichmann zich werkelijk niet meer. Misschien herinnerde hij zich selectief. Misschien hadden anderen een onvolledig beeld. Wij kunnen achteraf niet in zijn hoofd kijken. Maar bij dit geval is ook het oordeel van de rechtbank bekend: zij achtte de tweede deportatie en Eichmanns rol daarbij bewezen en aanvaardde zijn beroep op gebrekkige herinnering niet. Wij kunnen dat oordeel weergeven zonder zelf een psychologische diagnose te stellen. ^[10]

De oorlog loopt af

Tegen het einde van de oorlog veranderde Eichmanns wereld opnieuw. Duitsland verloor. Himmler begon op sommige plaatsen bevelen te geven die eerder ondenkbaar waren geweest. Op 6 april 1945 bezocht een delegatie van het Internationale Rode Kruis Theresienstadt. Eichmann was aanwezig. In het toen opgestelde verslag, later processtuk T/865, wordt hem een opmerkelijke uitspraak toegeschreven. Himmler leek volgens hem over te gaan op humanere methoden. Eichmann zou daar persoonlijk niet geheel mee hebben ingestemd, maar als goede soldaat zou hij de bevelen van de Reichsführer natuurlijk blind uitvoeren.

Het bijzondere is het moment waarop dit werd vastgelegd. Het verslag dateert uit april 1945, toen Eichmann nog als Duitse functionaris optrad. Het is geen verklaring die hij vijftien jaar later tegenover Less of de rechtbank aflegde, en ook geen door Eichmann zelf geschreven tekst of geluidsopname, maar de weergave van zijn gesprekspartner.

Het is een vreemde spiegel. Later zou gehoorzaamheid een belangrijk onderdeel van Eichmanns verdediging worden. Maar hier wordt diezelfde gehoorzaamheid beschreven bij een bevel dat juist humaner werd en waarmee hij volgens het verslag persoonlijk niet geheel instemde. Als het verslag zijn woorden correct weergeeft, maakte Eichmann dus al in april 1945 onderscheid tussen zijn persoonlijke opvatting en het bevel dat hij als goede soldaat zou uitvoeren. Meer hoeven we er niet van te maken. Het document ligt er. ^[11]

De man die verdween

Na de oorlog verdween Eichmann. Hij leefde uiteindelijk in Argentinië onder de naam Ricardo Klement. Daar veranderden zijn omstandigheden volledig. Geen RSHA. Geen Müller. Geen Heydrich. Geen deportatietreinen. Geen oorlog. En voorlopig ook geen rechtbank. Daar ontmoette hij Willem Sassen.

Sassen was geen neutrale historicus die toevallig een voormalige nazi interviewde. Hij had zelf in de Waffen-SS gediend en verkeerde in kringen van voormalige nationaalsocialisten. In 1957 werden lange gesprekken met Eichmann opgenomen en uitgeschreven. Het materiaal groeide tot honderden pagina’s. Het oorspronkelijke project lijkt mede bedoeld te zijn geweest om een eigen versie van de geschiedenis van de Endlösung tegenover de inmiddels verschenen geschiedschrijving te plaatsen. Eichmann had daarnaast duidelijk belangstelling voor zijn eigen plaats in dat verhaal.

Dat maakt Sassen interessant. Niet omdat Eichmann daar noodzakelijk de waarheid vertelt. Maar omdat hij daar geen gevangene is die tegenover een aanklager zit. ^[12]

Argentinië

De Eichmann die in Argentinië spreekt, klinkt soms anders dan de man die enkele jaren later achter glas zit. Hij spreekt over zijn werk, over zijn overtuigingen, over gehoorzaamheid, over zijn inzet en soms over zijn eigen fanatisme bij het uitvoeren van zijn taak. Tijdens het proces zouden die woorden hem opnieuw worden voorgelegd.

Daarmee ontstaat een probleem dat we bij Sassen steeds moeten blijven benoemen. Niet alles wat als “de Sassen-interviews” wordt geciteerd heeft dezelfde bewijskracht. Er waren geluidsbanden. Er waren transcripties. Eichmann corrigeerde en annoteerde delen daarvan. Er waren bovendien 83 handgeschreven pagina’s van Eichmann zelf. Tijdens het proces bestreed de verdediging de betrouwbaarheid van grote delen van het materiaal. De rechtbank liet daarom niet simpelweg de volledige verzameling toe. Over de toelaatbaarheid werd uitvoerig gediscussieerd.

Dat onderscheid is essentieel. Een zin die rechtstreeks op een band staat is iets anders dan een later geredigeerde publicatie. Een door Eichmann gecorrigeerde transcriptie is iets anders dan een tekst die uitsluitend door Sassen werd bewerkt. En een pagina in Eichmanns eigen handschrift is weer iets anders. Als we Eichmann willen volgen, moeten we ook het spoor van zijn woorden volgen. ^[12]

Erkenning

Toch blijft er iets opvallends aan de Argentijnse periode. Eichmann wilde spreken. Hij had al vóór of rond de gesprekken lange teksten geschreven waarin hij zijn eigen geschiedenis probeerde vast te leggen. Hij was niet meer de ambtenaar die memo’s voor zijn chef schreef. Hij schreef over Eichmann. Dat is een nieuw perspectief. De man kijkt naar zijn eigen spoor. En hij weet inmiddels dat anderen daar ook naar kijken. ^[12]

1960

Dan verandert alles opnieuw. Eichmann wordt in Argentinië gevangengenomen en naar Israël gebracht. In mei 1960 ondertekent hij een verklaring waarin hij zegt dat hij bereid is zich voor een Israëlische rechtbank te verantwoorden en dat hij wil bijdragen aan een waarheidsgetrouw beeld van zijn laatste jaren in Duitsland. De verklaring vermeldt alleen “Buenos Aires, May 1960”; een dagnummer staat er niet bij. Kort na zijn aankomst in Israël begint hij opnieuw te schrijven. In de eerste weken van zijn gevangenschap schreef hij het manuscript dat later als T/44 in het proces werd ingebracht. Dit geschrift ontstond in een andere fase dan zijn latere antwoorden op afzonderlijke processtukken. Vanaf 29 mei begon bovendien iets anders. Avner Less ging met hem praten. ^[13]

Avner Less

De verhoren duurden maanden. De gesprekken werden opgenomen en leverden duizenden pagina’s transcriptie op. Dat maakt de Less-verhoren misschien wel het belangrijkste materiaal wanneer we willen begrijpen hoe Eichmann zijn eigen verleden reconstrueerde.

Less had iets wat Sassen niet had: een politiedossier. Documenten, namen, data, brieven, handtekeningen en notities. Hij kon Eichmann dus niet alleen vragen: Wat herinnert u zich? Hij kon daarna een vel papier op tafel leggen. Dat verandert een gesprek. ^[14]

Ik had niets met gas te maken

Wanneer Auschwitz ter sprake kwam, erkende Eichmann dat hij daar was geweest. Hij vertelde dat Müller hem had gestuurd om te kijken wat er gebeurde en verslag uit te brengen. Maar toen het gebruik van gas ter sprake kwam, trok hij een grens: hij verklaarde dat hij met gas niets te maken had gehad.

Dat is een voorbeeld van iets wat in de verhoren vaker gebeurt. Eichmann ontkent niet noodzakelijk dat iets gebeurd is. Hij ontkent ook niet noodzakelijk dat hij ervan wist. Hij probeert nauwkeurig af te bakenen welk deel ervan zijn werk was. Dat kan een juiste afbakening van bevoegdheden zijn. Het kan ook een verdediging zijn. Het kan beide zijn. Daarom moeten de documenten ernaast blijven liggen. ^[14]

Vijf miljoen

Een van de bekendste verhalen over Eichmann gaat over een uitspraak aan het einde van de oorlog: hij zou tevreden in zijn graf springen omdat hij miljoenen Joden op zijn geweten had. Maar ook hier blijkt de bron ingewikkelder dan de beroemde zin. Verschillende mensen herinnerden zich verschillende versies: Dieter Wisliceny, Horst Grell en Eichmann zelf. Ook Wilhelm Höttls verklaring over een slachtoffertotaal hoort bij het bredere dossier, maar betreft een andere mededeling en mag niet met de grafuitspraak worden vereenzelvigd.

In het verhoor met Less sprak Eichmann over een schatting van vijf miljoen Joodse doden. Daarna vertelde hij over de woorden die hij tegen zijn mannen zou hebben gesproken over het graf. Tijdens het proces kwam hetzelfde onderwerp terug. Toen gebruikte hij een andere formulering. Hij zou niet over vijf miljoen Joden, maar over vijf miljoen vijanden van het Reich hebben gesproken. Toen hij werd geconfronteerd met zijn eigen eerdere woorden, hield hij aan dat onderscheid vast. De rechtbank hoorde bovendien zijn eigen opgenomen stem uit de Less-verhoren.

Hier moeten we niet één beroemde quote kiezen en de rest weggooien. Juist de verschillen zijn het verhaal. Wat zei hij in 1945? Wat herinnerden anderen zich? Wat vertelde hij in Argentinië? Wat vertelde hij Less? Wat zei hij toen een rechter hem ermee confronteerde? Misschien bestaat er geen zin waarmee we al die momenten kunnen vervangen. Dan moeten we dat ook niet proberen. ^[15]

Jeruzalem

Procesbeeld: sessie 1 — bekijk de opname

Op 11 april 1961 begon het proces. De man die jarenlang verdwenen was geweest zat nu zichtbaar achter glas. De aanklacht telde vijftien punten. Maar de rechtszaal bracht nog iets anders samen. Hier ontmoetten de verschillende Eichmanns elkaar: de Eichmann uit documenten, de Eichmann uit herinneringen van slachtoffers en getuigen, de Eichmann van voormalige collega’s, de Eichmann van Sassen, de Eichmann van Less en de Eichmann die nu zelf tegenover drie rechters zat. Iedereen keek naar dezelfde man. Maar niet iedereen zag hetzelfde. ^[16]

Eichmann kijkt naar Eichmann

Toen Eichmann zelf ging getuigen, kreeg hij opnieuw de gelegenheid zijn geschiedenis te vertellen. Hij sprak over zijn rang, over Müller, over Heydrich, over bevelen, over zijn bevoegdheden, over zijn pogingen om oplossingen te vinden, over zijn bezwaren, over wat hij wel en niet kon doen, over wat hij zich herinnerde en opvallend vaak over wat hij zich niet meer herinnerde. Maar nu lagen zijn eerdere woorden op tafel. Dat maakte Jeruzalem anders dan Argentinië.

Sassen komt de rechtszaal binnen

Procesbeeld: sessie 105 — bekijk de opname

Op 20 juli 1961 besloot de rechtbank delen van het Sassenmateriaal toe te laten. Eichmann moest uitleg geven over de gesprekken en over uitspraken die hij daar had gedaan. In de laatste fase van zijn ondervraging moest hij passages uit dit materiaal uitleggen. Woorden als “fanatisch” kwamen terug. Ook zijn beschrijving dat de tijd tijdens zijn werk voorbijvloog. De stem uit Argentinië stond ineens tegenover de man in Jeruzalem.

Dat is misschien een van de vreemdste momenten in zijn geschiedenis. Niet een getuige beschuldigt hem. Niet Less legt een document neer. Eichmann ontmoet zijn eigen eerdere woorden. ^[12]

Het departement

Ook zijn formele positie werd steeds opnieuw onderzocht. Tijdens de ondervraging door de rechters werd hem gevraagd naar stukken die zijn afdeling verlieten. Moesten die langs hem of zijn vaste plaatsvervanger? Eichmann bevestigde dat. Dat maakt hem nog steeds niet tot degene die het gehele vernietigingsbeleid bepaalde. Maar het zegt wel iets over de plaats waar hij zat. Documenten kwamen binnen. Informatie werd verwerkt. Stukken gingen naar buiten. En hij zat op een plek waar dat werk door hem of zijn plaatsvervanger moest worden gezien. ^[7]

Aan het einde komt steeds hetzelfde woord terug: bevel. Een bevel vertelt waar een opdracht vandaan kwam. Het vertelt nog niet hoe iemand die opdracht uitvoerde: hoe snel, met hoeveel initiatief, met welke kennis van de gevolgen en met welke ruimte voor een andere keuze.

Iemand kan tegelijkertijd ondergeschikt zijn en handelingsruimte hebben. Hij kan bevelen ontvangen en voorstellen doen. Hij kan weten wat er gebeurt zonder iedere handeling zelf uit te voeren. Hij kan verantwoordelijkheid dragen zonder degene te zijn die het hoogste besluit heeft genomen. Nisko, Madagascar, de transporten uit Frankrijk en Hongarije laten verschillende kanten van die verhouding zien. Zij hoeven niet tot één eenvoudige formule te worden teruggebracht.

Eichmann stond niet zijn hele leven op dezelfde plaats. In Wenen en Berlijn werkte hij binnen een steeds machtiger wordend systeem. In Hongarije vertegenwoordigde hij het apparaat van een bezettende macht. In Argentinië was hij een gevluchte voormalige SS’er die onder gelijkgestemden over zijn verleden sprak. Tegenover Less was hij verdachte. In Jeruzalem was hij beklaagde. Met zijn omstandigheden veranderden ook zijn mogelijkheden, zijn publiek en het belang dat zijn woorden konden dienen.

Dat zijn waarneembare verschillen in positie. Wanneer zijn verklaringen verschillen, kunnen wij die verandering beschrijven. Om daaruit zelfbescherming, opportunisme of overtuiging af te leiden, is een volgende stap nodig. Soms geven de bronnen daarvoor veel grond. Soms blijft het een veronderstelling. Een verschil tussen twee uitspraken bewijst op zichzelf nog niet waarom dat verschil ontstond.

Niet weten en niet willen weten

Een bureaucratie verdeelt taken en daarmee kennis. Niet iedereen hoeft alles te weten om een apparaat te laten functioneren. Maar bij Eichmann kan ‘niet weten’ geen algemene verklaring worden voor zijn betrokkenheid. Zijn eigen verklaringen over bezoeken aan plaatsen van massamoord en zijn werkzaamheden binnen het deportatieapparaat staan daar tegenover.

Naast de vraag wat iemand wist, bestaat de vraag wat hij met die kennis deed. Een mens kan genoeg weten om zijn werk te doen zonder verder te willen kijken naar de gevolgen. Hij kan achteraf ook zijn kennis anders ordenen dan hij op het moment zelf deed. Dat zijn mogelijkheden die we moeten onderzoeken, geen diagnoses die de titel bij voorbaat oplegt.

Mijn zin over het gebied tussen niet weten en niet willen weten is daarom een vraag waarmee ik naar het materiaal kijk. Zij vervangt het bewijsmateriaal niet. Waar een bron iets anders laat zien dan ik verwacht, moet mijn gedachte veranderen.

De ander

Wie alleen Eichmanns woorden volgt, verliest de mensen uit het oog op wie zijn werk betrekking had. Een Jood die in Wenen tegenover hem stond, zag een andere werkelijkheid dan een chef in Berlijn. Een overlevende uit Kistarcsa zag de trein van binnenuit. Een transportverslag registreerde aantallen. De verschillende bronnen leggen verschillende delen van dezelfde gebeurtenis vast.

Hun gezichtspunten zijn daarmee niet automatisch gelijkwaardig als bewijs. Een slachtoffer en een dader dragen evenmin dezelfde verantwoordelijkheid omdat beiden vanuit een positie spreken. Wij moeten vragen wat iemand kon waarnemen, hoe een verklaring tot stand kwam en wat andere bronnen bevestigen of tegenspreken.

Mensen werden gedeporteerd en vermoord. Dat zijn gebeurtenissen, geen gezichtspunten. Over afzonderlijke opdrachten, gesprekken en bevoegdheden kunnen bronnen elkaar tegenspreken. Die onzekerheid maakt de vervolging zelf niet onzeker.

Geen monster nodig

Misschien is de grootste verleiding Eichmann buiten de mensheid te plaatsen. Een monster hoeven we niet naast onszelf te zetten. Maar Eichmann was een mens. Dat is geen verzachtende omstandigheid.

Een mens werkte binnen een organisatie. Een mens maakte carrière, ontving opdrachten, nam beslissingen en legde later uit waarom hij dat had gedaan. Daarin zit het ongemak. Het herkennen van menselijke gedragingen geeft nog geen verklaring voor de omvang en de aard van zijn misdrijven. Het verhindert wel dat we ons met één woord van de vraag afmaken.

Monsters vertellen ons weinig over onszelf. Mensen wel.

Wij wel

Eichmann werd schuldig bevonden en ter dood veroordeeld. Hij werd in de nacht van 31 mei op 1 juni 1962 geëxecuteerd. Daar eindigde zijn leven. Zijn spoor eindigde niet. ^[16]

Wat gebeurt er met de manier waarop mensen naar hun eigen handelen kijken wanneer hun omstandigheden veranderen? Wat vertellen we over wat we deden toen we macht hadden? Wat vertellen we wanneer die macht verdwenen is? Wat herinneren we ons wanneer niemand ons ter verantwoording roept? En wat herinneren we ons wanneer iemand een document voor ons neerlegt?

Wij kennen de afloop. Dat geeft ons een voorsprong, maar ook een beperking. Het wordt gemakkelijk om vanuit het einde iedere voorafgaande stap als onvermijdelijk te zien. De verantwoordelijkheid van de betrokkenen verdwijnt niet als we die terugblik onderzoeken. Wij maken duidelijk vanaf welke plaats wij zelf kijken.

De stukken liggen er. De woorden zijn uitgesproken. De mensen zijn vermoord. De gevolgen zijn werkelijk.

De feiten blijven staan. Wij lopen eromheen.

En ergens tussen niet weten en niet willen weten blijft dan de vraag over die Eichmann zelf nooit meer hoeft te beantwoorden.

Wij wel.

Je kunt om dezelfde lantaarnpaal heen lopen en telkens iets anders zien. De paal verandert daardoor niet. Je plaats verandert wel. Tijdens het onderzoek ben ik dat mijn lantaarnpaaltheorie gaan noemen. Het is een beeld voor een werkwijze: nagaan wat vanuit iedere positie zichtbaar wordt en vervolgens teruggaan naar het bewijs. Het is geen wetenschappelijk getoetste theorie over menselijk gedrag.

Willem Sassen sprak met Eichmann vanuit een kring van voormalige nationaalsocialisten. Hij had eigen verwachtingen en werkte aan een publicatie. Die omgeving verschilde van het politieverhoor, maar was daarom nog geen plaats waar Eichmann noodzakelijk de waarheid vertelde.

Avner Less verzamelde als politieonderzoeker informatie en confronteerde Eichmann met documenten. Zijn vragen hadden een onderzoekstaak. Eichmann wist dat zijn antwoorden gevolgen konden hebben. Dat hoort bij de beoordeling van het verhoor.

Gideon Hausner moest als aanklager schuld bewijzen. Robert Servatius moest Eichmann verdedigen en onderzocht grenzen van rang, kennis en bevoegdheid. Hun opdrachten verklaren waarom zij verschillende vragen stelden. De inhoud van hun bewijs moet afzonderlijk worden beoordeeld.

De rechters Moshe Landau, Benjamin Halevi en Yitzhak Raveh moesten beslissen wat juridisch bewezen was. Zij stelden eigen vragen en beoordeelden tegenstrijdigheden. Het vonnis is daarom een bron over hun beoordeling van het bewijs; het vervangt niet ieder oorspronkelijk document waarop die beoordeling berustte.

De getuigen vormden geen enkele groep met één gezichtspunt. Overlevenden, vertegenwoordigers van Joodse organisaties, Duitse ambtenaren en voormalige SS-collega’s hadden verschillende ervaringen en belangen. De oprechtheid van een herinnering en haar nauwkeurigheid zijn verschillende vragen. Ook een gelijktijdig document kan verhullen, fouten bevatten of slechts een deel vastleggen.

Eichmann kende zijn werkzaamheden van binnenuit en had tegelijk groot belang bij de beschrijving ervan. Daarom moet bij iedere uitspraak opnieuw worden gevraagd: wanneer sprak hij, tegen wie, onder welke omstandigheden en met welke stukken voor zich?

En wij kiezen eveneens. Welke gebeurtenissen komen in het verhaal? Welke documenten leggen we naast elkaar? Het herkennen van een patroon kan voortkomen uit de geschiedenis, maar ook uit onze selectie. Meer gezichtspunten maken ons onderzoek rijker; zij maken ons niet onbeperkt of onfeilbaar.

Daarom houden we gebeurtenis, bron, verklaring en interpretatie uit elkaar. We benoemen een citaat als citaat, een latere herinnering als herinnering en een rechterlijke conclusie als conclusie van de rechtbank. Nederlandse vertalingen van korte Duitse passages zijn van deze redactie. Een Engelse formulering uit een gepubliceerd transcript is een vertaling van gesproken Duits, geen oorspronkelijke Engelse uitspraak.

Waar de mens begint en AI verdergaat — en andersom

Dit verhaal heb ik samen met ChatGPT gemaakt. Ik ben niet begonnen met de opdracht: schrijf voor mij een verhaal over Adolf Eichmann. Ik begon met vragen. Wat zei hij op verschillende momenten over dezelfde gebeurtenissen? Wat gebeurde er met zijn verhaal wanneer zijn macht en zijn omstandigheden veranderden?

Ik wilde geen psychologische diagnose stellen en niet achteraf in zijn hoofd proberen te kruipen. Ik wilde eerst kijken naar wat iemand deed. Daarna naar wat hij er op verschillende momenten over zei. Vervolgens naar wat anderen zagen. En steeds weer terug naar de documenten.

ChatGPT hielp verspreid materiaal te ordenen, verklaringen te vergelijken, zoekvragen te formuleren en teksten te schrijven en te herschrijven. Soms begon ik en ging AI verder. Soms wees AI op een verschil dat mijn volgende vraag werd. Ik trok aan de rem wanneer een patroon belangrijker dreigde te worden dan de feiten. Een gedachte van mij kon evenzeer terug moeten naar de bronnen.

AI is geen historische bron. Een overtuigend antwoord bewijst niets over Adolf Eichmann. De waarde ontstaat pas wanneer er een controleerbare bron onder ligt. ChatGPT kan fouten maken, citaten verkeerd verbinden, vertalingen voor oorspronkelijke woorden aanzien en een samenhang suggereren die het materiaal niet draagt. Daarom moet ook een mooie zin verdwijnen als zij feitelijk niet deugt.

Ik breng mijn leven en ervaring mee: geschiedenis, muziek, herinnering en de gevolgen die het handelen van mensen voor anderen heeft. Ik bepaal welke vragen ik wil stellen en wanneer een antwoord mij te gemakkelijk wordt. AI beleeft niet wat het verwerkt. Het kan helpen vergelijken en formuleren, maar neemt mijn verantwoordelijkheid voor de publicatie niet over.

De formuleringen zijn daardoor niet eenvoudig in twee stapels te verdelen. Een gedachte kon bij mij beginnen, door ChatGPT worden uitgewerkt, door mij worden teruggestuurd en opnieuw worden geformuleerd. Een vondst van AI kon de aanleiding zijn voor een vraag die uiteindelijk belangrijker werd dan de vondst zelf.

Ook de zin ‘De feiten blijven staan. Wij lopen eromheen’ ontstond in die beweging. Wie de eerste woorden op het scherm zette, is voor mij minder belangrijk dan de maatstaf waaraan de zin moet voldoen.

De bron gaat voor de verteller. Dat geldt voor ChatGPT en voor mij. Ook mijn lantaarnpaal mag nooit een excuus worden om de werkelijkheid passend te maken.

Wat deze editie controleerbaar maakt

De verwijzingen hieronder verbinden de passages met processtukken en gepubliceerde procesverslagen. De gecontroleerde vindplaatsen betreffen digitale transcripties en weergaven van het vonnis. Een document dat daar geciteerd wordt, is niet hetzelfde als een door ons opnieuw onderzocht origineel of facsimile. Waar wij via het vonnis citeren, staat dat vermeld.

Deze publicatie is een historisch essay met bronverantwoording. Zij is niet door vakgenoten beoordeeld en presenteert de lantaarnpaal niet als een bewezen gedragsmodel. De gevolgde selectie gaat over handelingsruimte en veranderende verklaringen; zij vormt geen volledige biografie en geen volledige geschiedenis van de Holocaust.

De nummering is in de Nederlandse en Engelse editie gelijk. Een T-nummer verwijst naar een processtuk; een paginanummer van T/37 naar het politieverhoor, niet naar een webpagina. Bij ontbrekende paginalocators wordt geen schijnprecisie toegevoegd. Het bronnenapparaat maakt ook zichtbaar waar nader onderzoek aan het oorspronkelijke materiaal nog waarde kan toevoegen.

De primaire teksten en hun digitale vindplaatsen

• Proces en vonnis: The Trial of Adolf Eichmann: Record of Proceedings in the District Court of Jerusalem, strafzaak 40/61; vonnis van december 1961. Engelse tekst van het vonnis bij Justia en PDF bij het T.M.C. Asser Instituut. Dit zijn digitale weergaven van de primaire juridische tekst.
• Processtukken: Lijst van exhibits bij Nizkor. De lijst identificeert documenten en hun vindplaatsen in de procesuitgave; zij vervangt hun volledige inhoud niet.
• Politieverhoor: T/37. Een Duits verhoorvolume op gov.il bevat onder meer het Nisko-materiaal. Voor verschillende hieronder genoemde passages is de tekst zoals geciteerd in het vonnis gebruikt.
• Procesopnamen: Zitting 105, 20 juli 1961. De pagina ontsluit bewaard beeldmateriaal en geeft een overzicht van de zitting. Opnamen, transcripties en moderne beschrijvingen zijn verschillende bronlagen.

Verwijzingen bij het verhaal

Wat bij verdere verdieping openblijft

De oorspronkelijke facsimiles en volledige Duitse passages bieden een volgende controlelaag, in het bijzonder bij T/439, het Madagascarcitaat en de opeenvolgende reacties op T/874. Het Sassenmateriaal vraagt bovendien per gebruikt citaat een eigen herkomstonderzoek. Deze editie doet geen beroep op een algemene authenticiteit van ‘de Sassen-interviews’.

Een verandering van interpretatie moet zichtbaar kunnen worden gemaakt wanneer nieuwe stukken beschikbaar komen. Dat is geen reden om feiten willekeurig te laten bewegen. Het is de voorwaarde om onze beschrijving ervan te kunnen corrigeren.

De bron gaat voor de verteller.